ISSN 1991-3087

:   77-24978 05.07.2006 .

ISSN 1991-3087

42457

- 1 .

: 305008, ., , .7.

.: 8-910-740-44-28

E-mail: jurnal@jurnal.org

@Mail.ru Rambler's Top100
.

 

,

,

,

2-.

.

 

Yoshlarni umummilliy qadriyatlarga xos tarbiyasini shakllantirish dasturi

 

Oripova Nodima Xalilovna,

Qarshi davlat universiteti Maktabgacha va boshlangich talim metodikasi kafedrasi dotsenti,

Xaitova Yulduz Saitovna,

Qarshi davlat universiteti 2-kurs magitri.

 

Ushbu maqolada yoshlarni umummilliy qadriyatlarga xos tarbiyasini shakllantirish dasturi va uni amalga oshirish bosqichlari haqida fikr yuritilgan. Shuningdek, maqolada yoshlarning manaviyatini umummilliy qadriyatlar asosida shakllantirish zaruriyati, metod va vositalari haqida ham toxtalib otilgan.

 

Ozbekiston mustaqilligining birinchi kunlaridanoq yoshlarni har qanday mafkuviy xurujlardan asrash va himoyalash chora-tadbirlari ishlab chiqildi. Bu esa oz navbatida mamlakatimizning hududiy yaxlitligini saqlash, davlat suverenitetini himoya qilish, fuqarolar tinchligini va milliy barqarorlikni taminlashga qaratilgan etibor desak xato bolmaydi. Bugungi kunda yurtimiz ravnaqini yuksaltiradigan bilimga chanqoq, istedodli yoshlarni izlab topish va umummilliy qadriyatlarga xos tarbiyasini shakllantirish, Vatanga fidoyi qilib tarbiyalash davlat siyosatining asosiy yonalishiga aylandi.

Bizning maqsadimiz yoshlarni umummilliy qadriyatlarga xos tarbiyasini shakllantirish ekan, tajriba sinov ishlari davomida talabalarning qiziqishlarini organib chiqdik va maxsus dastur asosida ular bilan ishlashni lozim deb hisobladik. Bu ishlar darsdan tashqari vaqtda amalga oshirilishi va talabalarning bosh vaqtlarida tashkil etilishini inobatga oldik. Yani fakultet dekanati va kafedralar tomonidan ishlab chiqilgan reyting grafiga asoslanib mashgulotlarni tashkil etdik. Bu muddat oktabr oyining songgi xaftalari va mart, aprel oylaridan iborat kunlarga togri keldi. Shunday qilib dastur uch bosqichda amalga oshirilishi belgilab olindi.

-birinchi bosqichda talabalar oqituvchilar yordamida qadriyatlar haqidagi nazariy bilimlarni egallaydilar. Sozsiz bu jarayonda oqituvchining roli yetakchilik qiladi. Talaba esa oddiygina tinglovchi sifatida qatnashadi. Bundagi holat xuddi ananaviy talim jarayonini eslatadi. Bu mashgulot turida koproq talim berishning maruza shaklidan foydalaniladi. Shuningdek, dasturning bu bosqichida oqituvchidan chuqur bilim va mahorat egasi bolishlik talab etiladi. Oqituvchi har bir maruzaga jiddiy tayyorgarlik bilan kirishi, fikrlari tizimlashtirilgan, ilmiy asoslangan bolishi kerak. Albatta berilayotgan bilimlarning har biri hayotiy misollar bilan izohlanishi kerak. Negaki, bilim hayot bilan boglangan taqdirdagina u talabaning xotirasida mustahkam qoladi. Har bir mashgulot yakunida talabalarga qadriyatlarga oid manbalarni oqish taklif etiladi. Bu ishlar maruza, video filmlar va qadriyatlarga oid kitoblar namoyishi shaklida otkazilishi mumkin.

Shunday qilib talabalar birinchi bosqichda quyidagi qadriyatlar haqidagi bilimlardan xabardor boladilar:

 

Mavzular

Ajratilgan vaqt

1.

Qadriyatlarning mazmuni va mohiyati

2 soat

2.

Qadriyatlarning turlari va ularning namoyon bolish shakllari

2 soat

3.

Qadriyatlarning tarixiy ildizlari

2 soat

4.

Qadriyatlar borasida olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar natijalari

2 soat

5.

Umummilliy qadriyatlarda insoniyat orzu-umidlari bayoni

2 soat

6.

Tinchlik, ezgulik, vatanparvarlik, mustaqillik-umummilliy qadriyat sifatida

2 soat

7.

Inson salomatligi va ona sayyoraning sofligi azaliy umummilliy qadriyat ekanligi

2 soat

8.

Umummilliy qadriyatlarga yoshlarning munosabati

2 soat

 

Jami

16 soat

 

Har bir mashgulot yakunida oqituvchi talabalarga - Bilaman/ Bilishni hohlayman/ Bilib oldim yoki insert jadvali texnologiyasini taqdim etadi. Negaki oqituvchi uchun talabalar yana nimani bilishni hohlashlarini organish nihoyatda muhim hisoblanadi. Shunga muvofiq oqituvchi kelgusi dars mavzusini tanlashi ham mumkin. Ushbu metod mavzu, matn, bolim boyicha izlanuvchilikni olib borish imkonini beradi. Tizimli fikrlash, tuzilmaga keltirish, tahlil qilish konikmalarini rivojlantiradi. Dastlab talabalarga jadvalni tuzish qoidasi eslatib otiladi va har bir talaba alohida toldirishi taklif etiladi. Toplangan javoblar yigib olinadi va eng kop bildirilgan hohish tanlab olinadi. Masalan:

 

B/BX/B jadvali

Bilaman

Bilishni hohlayman

Bilib oldim

Anana, urf-odat, bayramlarni qadriyat ekanligini

Ularning turlarini

Qariyatlar tushunchasining mazmunini

 

Yoki insert jadvalidan ham foydalanish ham mumkin. Bunda talabalar qadriyatlar haqidagi malumotlarni tizimlashtirishni organadilar, shuningdek, ularda avval ozlashtirgan malumotlarni boglash va solishtirish imkoniyati paydo boladi. Bastlab har bir talaba alohida ozi jadvalni toldiradi, oqish jarayonida olgan malumotlarni alohida ozi tizimlashtiradi hamda jadval ustunlariga kiritadi. Bunda talaba matnda belgilangan quyidagi belgilarga asoslanadi.

V- men bilgan malumotlarga mos;

- - men bilgan malumotlarga zid;

+ - men uchun yangi malumot;

?-men uchun tushunarsiz va uni izlab topish talab etiladi.

-ikkinchi bosqichda egallangan nazariy bilimlar amalda manaviy-marifiy tadbirlar jarayonida sinab koriladi. Bu jarayon talabalarning ozlari ishtirokida tashkil etiladi. Oqituvchi talabalar jamoasiga qoshilib, ular bilan teng huquqli azoga aylanadi. Bunda oqituvchi talabalarga guruh azosi sifatida ish turi va mavzuni taklif etishi, bazan talabalar uning taklifini rad etib, boshqa ish turini tanlashlari mumkin. Masalan, oqituvchi davra suhbatini tashkil etishni taklif etsa, talabalar tarixiy obidalarga sayohatni tanlashi yoki treningda ishlashni maqul korishi mumkin. Shunday qilib, bunda talabalar tanlagan ish turidan foydalaniladi. Negaki, ular tanlab, uyushtirgan tadbir saramadorligi yuqori boladi. Demak, ikkinchi bosqichning maqsadi manaviy-marifiy tadbirlar: davra suhbatlari, treninglar, sayohatlar va turli kechalar asosida amalga oshiriladi. Shuni alohida takidlashimiz lozimki, biz olib borgan tajriba-sinov ishida treninglar samarali metod sifatida qollanildi. Sozsiz ular talabalarni umummilliy qadriyatlarimizga xos tarbiyasini shakllantirishga xizmat qildi, desak adashmaymiz. Masalan, umummilliy qadriyat hisoblangan Dostimning tugilgan kuni mavzusida tashkil etilgan treningda talabalardan birining tugilgan kuni nishonlandi. Talabalar tugilgan kuni nishonlanayotgan dostiga kitob, gul, yon daftarcha, yumshoq oyinchoq va hokazolarni sovga qildilar. Har bir sovga bergan talaba ezgu tilaklar ham bildirdi. Treningni otkazish shartlaridan yana biri sovga taqdim etayotgan talaba oziga yoqqan holatlarni ifodalash orqali tilak bildirishi lozim. Trening ishonarli bolishi uchun biz tavallud kuni yaqin bolgan talabani tanlab oldik. Bu trening talabalarda ular ortasidagi dostlikni mustahkamlash, ozaro etibor, mehr-oqibatni shakllantirishga xizmat qildi.

-uchinchi bosqichda yana vaziyatni oqituvchi qolga oladi. Bunda oqituvchi talabalarga Qadriyatlar va men, Mening xayotimda qadriyatlarning orni, Umummilliy qadriyatlarga mening munosabatim, Mening hayotim qadriyatlar bilan gozal, Ozbekona qadriyatlar kabi mavzularda referat yoki insho yozib kelishlarini topshiradi. Ammo har bir talaba mavzuni erkin tanlashi yoki boshqa qadriyatlarga xos mavzu doirasida referat yozishi mumkinligini aytib otadi. Referatlar oqituvchi tomonidan organib chiqilgandan song, talabalarga tarqatiladi va muhokama kuni belgilanadi. Muhokama kunida oqituvchi eng yaxshi referatlar sohibini malum qiladi. Shunday qilib referatlar talabalar tomonidan auditoriyadagi talabalarga ham oqib eshittiriladi. Oqituvchi muammoli savollar bilan talabalarni muzokaraga chorlaydi va ularning munosabati, egallagan bilimlarini organadi. Qadriyatlarning inson hayotidagi ornini yana bir bor talabalarga tushuntirib beradi. Quyida biz dasturni amalga oshirish jarayonida foydalangan bosqichlarning (1-2-3 etapdagi) holatini izohlab otmoqchimiz.

 

1-jadval. 1-2-3 bosqichlardagi holatlarni solishtirish

1- Bosqich

2-bosqich

3-bosqich

Faoliyat markazida o'qituvchi turadi

Faoliyat markazida oquvchi turadi

Faoliyat jarayonida teng huquqlilik ornatilib, vaziyat oqituvchi nazoratida boladi

O'quv faoliyatini o'qituvchi tashkil etadi va boshqaradi

O'quv faoliyati oquvchi va o'qituvchining o'zaro hamkorligi asosida tashkil etiladi

Oqituvchi topshiriq beradi va natijani soraydi

O'quv jarayonida oquvchining faolligi sezilmaydi

O'quv jarayonida oquvchi faol mehnat qilib, qadriyatlarga oid bilim oladi

Har ikkala tomon bir xil harakatda boladi

Ta'limning tub mohiyati etkazilgan bilimlarni o'zgarishsiz takrorlashdan iborat

Ta'limning tub mohiyati oquvchining mustaqil olish qobiliyatini shakllantirishdan iborat

Ta'limning asosiy maqsadi takrorlash va mustahkamlash asosida amalga oshiriladi

 

Bosqichlarni amalga oshirish jarayonida qoyidagi holatlarga etibor qaratish lozim deb hisoblaymiz: talabalar imkoniyatlarini inobatga olish; jarayon ishtirokchilarini birdek faollikka undash; talabalarning umummilliy qadriyatlarni organishga doir motivatsiyasini rivojlantirish; talabalarda har bir mashgulot oldiga aniq va natijalari kafolatlangan maqsadlarni qoyish, shuningdek, ularda hududiy sharoitlardan qatiy nazar natijaga erishish uchun muammoli vaziyatlardan chiqish usul va vositalarini izlab topish konikmalarini shakllantirish va boshqalar.

Demak, dasturni amalga oshirish jarayonida talabalarni umummilliy qadriyatlarga xos tarbiyasini shakllantirishning samarali tashkiliy-pedagogik shakl, metod va vositalarini qo'llash muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, bunda innovasion metodlarni qo'llash biz tanlagan muammoning samarali bolishiga olib keladi. Innovasion metodlarni qo'llash talabalarda voqealar rivojini oldindan ko'ra bilish, chamalash, o'z-o'zini anglash, hayotiy maqsadlarini amalga oshirish, axloq, e'tiqod, ishonch va turli vaziyatlarda to'g'ri qaror qabul qilish imkoniyatini yaratadi.

 

Foydalanilgan adabiyotlar

 

1.                  Karimov I. A. Yuksak ma'naviyat engilmas kuch. T.: Ma'naviyat, 2008. 379 b.

2.                  Musurmonova O. Ma'naviy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi. T.: O'qituvchi, 1996. 190 b.

3.                  O'zbek pedagogikasi antologiyasi. 1-jild. T.: O'qituvchi, 1995.- 478 b.

 

14.01.2016 .

2006-2017 © .
, , . .