ISSN 1991-3087
–ейтинг@Mail.ru Rambler's Top100
яндекс.ћетрика

Ќј √Ћј¬Ќ”ё

–ечевое мастерство и культура педагога

 

“уклиева ћатлуба Ѕокиевна,

старший преподаватель –егионального центра ѕѕ –Ќќ при  аршинском государственном университете, ”збекистан.

 

Pedagogнинг нутқ техникаси ва мадани€ти

 

ToТqliyeva Matluba Boqiyevna

 

Nutq texnikasi tilni, uning qonun-qoidalarini yaxshi tushunish, aniq, ravshan ifodali nutq tuza olish, tilning ifodaviy vositalaridan mazmuniga, uslubiga koСra nutqiy vaziyatga qarab oСrinli foydalana olish mahoratidir.

Pedagoglarga har doim ham bor fikrini ifodalash zarur boСlavermasligini va qanday gapirish lozimligini unutmaliklari kerak. Eng qimmatli gСoya, fikr, dastur ham, agar mahoratsiz ifodalansa, oСzining qiymatini yoСqotadi; mabodo takrorlanaversa, tinglovchini diqqinafas qiladi. Demak, fikrning aniqligi va ravshanligi ifodaning ham shunday boСlishini taТminlaydi. Donolar talqinicha, til, soСz, nutq ravshanligi fikr, hatto tafakkurning shunday boСlishi oqibatidir; ravshan fikr esa oСz shakli ifodasi ham ravshan boСlishini taqozo etadi. Notiq nimani aniq tasavvur etolmasa, uni chalkash gapiradi; noaniq ifoda faqat shunday fikrning namoyon boСlishidir.

Oddiygina, yaТni hammabop, aniq-ravshan, osongina tushunib, eslab qoladigan qilib soСzlayotgan notiqqa ergashish avvaliga juda osondek tuyiladi; ammo aslida bundan qiyinroq ish yoСq. Pedagog miyasiga aniq fikr kelsa, u ravshan soСzlaydi, ammo bu fikrni ongiga singdirib olsa, yanada ravshanroq gapiradi. Pedagog fikridagi xatolar, noaniqliklar nutqdagi xatolarni, ular esa, oСz navbatida, ishdagi, amaldagi xatolarni keltirib chiqaradi, oСquvchilarni chalgСitadi. Pedagog tilining goСzalligi, birinchi navbatda, uning aniqligi va mazmundorligidadir. Oddiygina qilib, ravshan bayon etish mumkin boСlmagan hech bir fikr, gСoya yoki taТlimot yoСq. Binobarin, aniqlik nutqning asosiy fazilatidir.

Pedagogning tili, soСzi qanchalik oddiy boСlsa, shunchalik ravshan boСladi; soСz qanchalik oСz oСrnida ishlatilsa, nutqni shunchalik kuchli, jozibali va ishonchli qiladi. Buyuk aql sohiblarida oz soСz bilan koСp maТno berish xislati mavjud boСlgani kabi, mohir notiq, ustasi farang pedagog ham Ђoz soСzla-yu, soz soСzlaї, degan maqolga amal qiladi. MaТqul soСzlasang, hech qachon koСp soСzlamaysan, agar uzayib ketsa, eng yaxshi nutq ham tinglovchini charchatadi, degan hikmatlarga rioya qilish eng yaxshi fazilatlardandir.

Bunday notiqlar Ц notiqlik javohirining xuddi oСzginasi: salmogСiga qarab nur taratadi. Ular asl donolik qisqa ifodalanadi, degan qoidaga boСysunadilar. UlugС dramaturglardan biri aytganidek, gap kam joyda uning salmogСi koСp boСladi. Qisqa, lekin ifodali ibora bir bor eshitib anglanadi, tinglovchi xotirasida muhrlanib, uning shioriga aylanadi, uzundan-uzoq mulohazalarda esa bunday boСlmaydi.

Nutq madaniyati va notiqlik sanТati tarixiga murojaat qilsak, bu mahoratlarda notiqning bilim doirasi hal etuvchi omillardan biri boСlganiga ishonch hosil qilamiz. OСz nutqi obyektini yaxshi bilgan, uning mohiyatini puxta anglagan, mavzuni chuqur fahmlagan voizning nutqi muayyan salmoqqa va muqarrar samaraga ega boСladi. Pedagog, nutq soСzlayotganda mustahkam ishonch bilan gapirsa, soСzlar ham quyilib kelaveradi, tinglovchilarni beixtiyor mahliyo etadi. Uning fikri qancha teran boСlsa, soСzlar ham shu qadar jarangdor, ishonarli boСladi. Chiroyli gapirishdan koСra oСrinli, ishonarli gapirish maТqulroq. Yurakdan buloqdek otilib chiqqan maТnaviyat kuchi ehtiros bilan qoСshilsa, pedagogni notiqqa aylantiradi.

Nutqning shaxslarga qanday taТsir qilishida va ularda qanday taassurot qoldirishida notiqning nutqiy jarayon davomida oСzini qanday tuta bilishi, jest va mimikalari, hatto kiyinishi kabi omillarning ham ahamiyati bor. Samimiylik, xushmuomalalik, odoblilik, auditoriyaga hurmat bilan qarash kabi fazilatlar nutqning tinglovchilar tomonidan eТtibor bilan tinglanishiga sabab boСladi. Nutqning taТsirchanligi, ifodaliligi haqidagi gap, maТlum maТnoda, nutq sifatlari haqida aytilgan mulohazalarga yakun yasashdir. Chunki yaxshi nutqning fazilatlarini koСrsatib oСtish, nutqda uchraydigan ayrim tipik xatolarni tahlil etishda natijada taТsirchan bir nutqni shakllantirishga xizmat qiladi.

Nutqning mazmuni qanchalik boy, chuqur boСlsa, uning shakli ham shunchalik rang-barang boСlishi unga munosib jilo, sayqal berilishi, badiiy boСyoqlar bilan jozibali qilinishi, tasvirlar bilan boyitishi darkor. Buning uchun hikmatli soСzlardan, maqol, sheТriy parchalardan, oСtkir iboralar, tasvir, qiyos va oСxshatishlardan keng koСlamda, biroq meТyorida foydalanishni tavsiya etamiz. Bular nutqning bezagi, koСrki, sayqalidir. Notiq, shu bilan birga, satira, yumor, istiora, majozlardan oСz oСrnida, badiiy talaffuz bilan, shoirona koСtarinki ruhda ishlatsa, uning nutqi tinglovchini oСziga maftun etadi, gapi Ђshiraliї boСladi, nutqi qiѐmiga yetadi, tasanno va ofarinlarga sazovor boСladi. Xulosa shuki, maТruza ilmiy, ishonarli, mantiqan izchil, mazmunan boy, shaklan rang-barang boСlsagina, unga qoСyiladigan eng asosiy talabga javob bera oladi. Pedagog nutqiga qoСyiladigan talablardan biri shuki, nutq matni badiiy jihatdan puxta, tili adabiy, soСzlari jarangdor, jumlalari yoqimli, gaplari loСnda, lekin mazmuni chuqur, maТno teran boСlishi kerak.

Xulosa qilib aytganda pedagog tarbiyachi tabiyalanuvchilarini qiziqtirish, ularga badiiy oziq berish uchun oСtkir ibora, maqol, ruboiy, hikmatli soСz, ifodali tavsiflardan zeb beruvchi vositalar sifatida foydalansin.

 

Adabiyotlar roТyxati

 

1.                  Husanov B., GТulomov V. УMuomala madaniyatiФ Darslik. Ц T.: УIqtisod moliyaФ, 2009.

2.                  Sayidahmedov N. Pedagogik mahorat va pedagogik texnologiyaT.: OPI, 2003.

3.                  Tolipov OС., Usmonboyeva M. УPedagogik texnologiya: nazariya va amaliѐtФ - T.: Fan, 2005.

 

ѕоступиала в редакцию 09.06.2018 г.

2006-2019 © ∆урнал научных публикаций аспирантов и докторантов.
¬се материалы, размещенные на данном сайте, охран€ютс€ авторским правом. ѕри использовании материалов сайта активна€ ссылка на первоисточник об€зательна.